mi

17 Jan, 2008

Prva ratna zima

— Autor paula @ 19:22
U julu 1941. godine počele su partizanske borbe u Srbiji. U tim prvim oružanim akcijama učestvovali su I partizanski odredi koji će kasnije ući u sastav 2. proleterske brigade. Užički I Čačanski odred dejstvovali su u slivu Zapadne Morave, a 2. šumadijski I Pomoravski u istočnom delu Šumadije. Već u avgustu I septembru borbe ovih I drugih partizanskih odreda u zapadnoj Srbiji I Šumadiji dobile su karakter narodnog ustanka. Partizanske snage su oslobodile niz većih mesta I gradova, a među njima Užice, Požegu, Čačak, Gornji Milanovac, Ivanjicu, Arilje… Preostale nemačke trupe I kvinslinške snage Nedićea I Ljotića bile su blokirane u Valjevu, Kraljevu I Kragujevcu,a borbe su vođene na prilazima Beograda. U znatnom delu Srbije stvorena je prva velika oslobođena teritorija. Zbog toga je okupatorbio primoran da u Srbiju dovlači nove snage iz drugih okupiranih zemalja I sa drugih frontova. Najzad je I Hitler, zabrinut stanjem u Srbiji, 16. septembra izdao naredbu da se uguši ustanak u Srbiji. U tom cilju u toku jeseni prebačene su u Srbiju iz Grčke, Francuske I sa Istočnog fronta nove nemačke snage jačine do tri divizije. U septembru je počela nemačko – kvislinška ofanziva u zapadnoj Srbiji I Šumadiji, koja je, s prekidima, trajala sve do početka decembra. U toj ofanzivi je, pored kvislinških snaga Nedića I četnika D.M., učestvovalo pet nemačkih divizija sa oko 80.000 vojnika.
Brojno i tehnički neuporedivo nadmoćnije, okupatorske i kvislinške snage uspele su da potisnu partizanske odrede i posednu velika naselja koja su bila oslobođena.
Posle prve okupatorsko-kvislinške ofanzive i napuštanja slobodne teritorije u zapadnoj Srbiji i Šumadiji, glavnine Užičkog, Čačanskog, 1. i 2. šumadijskog. Kragujevačkog, Kraljevskog, Posavskog, Pomoravskog i Kopaoničkog partizanskog odreda povukle su se u Sandžak, a za njima je 1. decembra stigao tamo i VŠ. Valjevski i Mačvanski i delovi Posavskog, Kosmajskog i 1. šumadijskog odreda nisu uspeli da se povuku i ostali su na svom terenu. I u ostalim krajevima zapadne Srbije i Šumadije zadržali su se manji partizanski delovi.
U to vreme je teritorija Sandžaka bila najpogodnija za reorganizovanje i smeštaj srbijanskih partizanskih jedinica, a u operativnom pogledu trenutno manje važan objekat za Nemce od susednih oblasti pogotovo što je to bila italijanksa okupaciona zona. Pored toga, iz Sandžaka su naši partizanski odedi mogli vršiti upade u Srbiju da bi ponovo razbuktali oružani ustanak, najzad, to je bio pogodan teren za dejstva u pravcu Bosne i Hercegovine, pa čak i ka Kosovu i Metohiji. Odatle su srbijanske jedinice najlakše i najbrže mogle povezati sa partizanskim snagama u Crnoj Gori, gde je oružana borba još bila u zamahu. Zbog toga je deo Sandžaka između Uvca i Lima, a naročito bivši Zlatarski srez, poslužio kao glavna baz za prihvat, odmor i sređivanje srbijanskih partizanskih jedinica.
Posle dolaska partizanskih odreda iz Srbije u Sandžak, prema planu VŠ i druga Tita, pred te jedinice postavljeni su sledeći zadaci:
Obezbediti smeštaj, ishranu, odeću, obuću i odmor boraca;
Reorganizovati ih i učvrstiti;
Od dela ovih snaga i crnogorskih partizanskih jedinica formirati 1. proletersku brigadu, s njom proširiti dejstva prema istočnoj Bosni, a sa ostalim jedinicama upadati u Srbiju.
Na osnovu opšteg plana, još u toku povlačenja iz Srbije, rukovodstvu i jedinicama su postavljeni kao neposrednim zadaci: da na Uvcu brane prilaze Sandžaku od upada nemačkih, četničkih i nedićevskih snaga iz Srbije, da zauzmu Novu Varoš i stvore novu slobodnu teritoriju između Uvca i Lima, da brane ovu teritoriju od eventualnog napada Italijanskih jedinica od Priboja i Prijepolja i da osiguraju od napada iz N. Pazara, sjenice i Bijelog polja. Stoga je već 2. decembra formiran kombinovani Srpsko-sandžački bataljon čiji je zadatak bio da oslobodi Novu Varoš. U nen sastav su ušle: Zlatiborska, Moravička i 1. srpska četa (od omladinaca koji su se povukli iz Užica i boraca Užičkog odreda. Pored ovog bataljona, za napad na N. Varoš angažovane su Pribojska i Sjenička četa. Napad je trebalo da se izvrši u zoru 4. decembra. Međutim garnizon italijanske divizije «Venecija» napustio je u toku noći 3/4 decembra grad i povukao se u Bistricu. Slabija borba je vođena sa zaštitnim delovima na Tikvi i kosama oko komunikacije . U napuštenu N. Varoš naše jedinice su ušle oko podne 4. decembra.
Oslobođenjem Nove Varoši stvorena je veća slobodna teritorija na kojoj je pod neposrednim rukovodstvom A. Rankovića i Lole Ribara. Izvršena reorganizacija naših jedinica. Od Užičkog partizanskog odreda stvorena su dva bataljona, od Čačanskog jedan, i od 2.šumadijskog i Pomoravskog jedan bataljon. VŠ ke od članova Glavnih štabova za Srbiju i Sanžak obrazovao Srpsko-sandžački štab kao privremeno operativno rukovodstvo srbijanskih i sandžačkih jedinica na pomenutoj teritoriji. Za komandanta je postavljen Petar Stambolić, a sedište štaba nalazilo se u Kokinom Brodu. Reorganizovane srbijanske jedinice zauzele su položaje za odbranu slobodne teritorije između Lima i Uvca.
Da bi se proširila slobodna teritorija i osigurala od napada nemačkih snaga iz Novog Pazara, 22. decembra je, bez odobrenja i znanja VŠ, izvršen napad na Sjenicu, koja je bila važno mesto na pravcu eventualnog prodora nemačkih jedininica. U to vreme u njoj nije bilo okupatorskih jedinica, već je posadu činila muslimanska fašistička milicija. U napadu koji je počeo oko 6 časova učestvovali su Sandžačko – moravički bataljon (Moravička, Sjenička i Pribojska četa), Čačanski bataljon (1. i 2. takovska i 5. ljubićka četa) i Beogradski bataljonPosavskog odreda. Napad nije uspeo i u toku neorganizovanog povlačenja naše jedinice su imale oko 100 poginulih, ranjenih. zarobljenih.
Posle ovog neuspelog napada one su se povukle prema selu lopažama, dok je Beogradski bataljon upućen u sastav 1. proleterske brigade.
Posle napada na Sjenicu i drugih svakodnevnih borbi duž Uvca s četničkim i nedićevskim snagama. Naše jedinice su od 25. decembra 1941. do kraja januara 1942. nekoliko puta upale preko Uvca u Srbiju i uspele da se probiju do Borove glave, Negbine, Ljubiša i Močioca. U toku ovih perioda one su vodile česte borbe sa četničko – nedićevskim snagama, a naročito 6. i 7. januara kod Negbine, Ljubiša i Visoke i 16. januara kod Ojkovice i Močioca. Cilj ovih prodora bio je suzbijanje četničko – nedićevske ofanzive iz Srbije i povezivanje sa partizanskim snagama koje su ostale u Srbiji. Ali otpor jakih neprijateljskih snaga, oštra zima s velikim snegom koji je ometao brze pokrete i manevar i fizička iscrpljenost boraca onemogućili su dublji prodor ovih jedinica, pa je Srpsko – sandžački štab doneo odluku da se vrate u Sandžak.
Posle povratka iz Srbije 1. i 2. užički, Čačanski i Šumadijski bataljon ostali su na položajima duž Uvca od Priboja do Kladnice, braneći Novu Varoš i slobodnu teritoriju.
Plašeći se upada partizanskih snaga iz Sandžaka u Srbiju, Nedić je izvršio pripreme za napad na slobodnu teritoriju, da bi uništio partizane na toj teritorije i zauzeo Novu Varoš. Planom je bilo predviđeno da s desne strane Uvca napadaju Požeški i Užički Nedićev odred, sa teritorije severno od Sjenice dolinom Uvca – Javorski četnički odred i četnici Đurđa Stanojevića Smederevca, iz Sjenice i s Peštera muslimanska fašistička milicija, a iz Priboja četnici Vuka Kalajitovića. U dolini Lima nalazili su se delovi talijanske divizije «Venecija» Napad je koordiniran s napdadom crnogorskih četnika Pavla Đurišića na partizanske snage u bjelopoljskom srezu. Đurišić je nameravo da izbije u selo Kamenu Goru i na reku Lim i na pravcu našeg povlačenja stvori protiv naših snaga na desnoj obali Lima novi front.
Prema tim neprijateljskim snagama naše jedinice su se nalazile u sledećem rasporedu: 1. i 2. užički, Čačanski i Šumadijski bataljon duž leve obale Uvca, od Kladnice (kod Sjenice) do Rutoša (kod Priboja), dok su Zlatarski bataljon i Mileševska četa držali položaje prema Bistrici, Prijepolju i Sjenici.
Pre početka opšteg napada, 1. februara 1942. četnici i muslimanska fašistička milicija iz Sjenice, Haliovića i Miševića izvršili napad u pravcu Nove Varoši. Radi suzbijanja napada, na ovaj pravac odmah su upućeni 1. užički i Zlatarski bataljon s Miliševskom četom. Oni su uspeli 3. februara da odbace neprijatelja i prinude ga na povlačenje ka Sjenici. Time je privremeno otklonjena opasnost od bočnog napada na glavninu naših snaga. Opšti napad neprijatelja otpočeo je 5. februara oko 4 časa. Prešavši Uvac neprijatelj je izvršio napd na Čačanski, 2. užički i Šumadijski bataljon i prinudio ih na povlačenje prema Novoj Varoši. Istovremeno su Italijani krenuli iz Prijepolja ka Novoj Varoši jednom kolonom preko Bistrice a drugom preko Kostalice. Time je bila ugrožena Nova Varoš. Da bi sačuvao svoje snage od od nepotrebnog gubitak, Srpsko – sandžački štab je 5. februara predveče s jedinicama napustio Novu Varoš i u toku noći se prebacio na zlatar, gde su 6. februara bile koncentrisane sve naše jedinice. Pošto je došao na zaključak da Zlatar zimi ne može poslužiti kao sigurna baza, štab je doneo odluku da napusti ovu teritoriju i da se prebaci u Kamenu Goru. Pokrtet sa Zlatara otpočeo je 6. februara po podne po velikom snegu i hladnoći od – 25 stepeni. Posle manjih borbi da četnicima kod Kostalice, 7. februara izjutra naše jedinice su prešle komunikaciju Prijepolje – Sjenica i izbile na Lim kod Divca i Lučice.
Usled blizine italijanskog garnizona u Prijepolju i jakih snaga muslimanske milicije na levoj obali Lima, kao i zbog velikog broja ranjenika i bolesnoka iz Nove Varoši, štab donosi odluku da se prelaz preko Lima izvrši sledeće noći- Tokom dana, pošto su bili obavešteni o dolasku naših jedinica u Divce, Italijani su uputili slabe snage drumom ka Brodarevu i na Koševinu. Sa njima, muslimanskom milicijom iz Komaranja i četnicima vođena je preko celog danan borba, a u toku noći 7/8 februara sve naše jedinice pregazile su Lim i, preko Župe, gde su predanile, izbile 9. februara u rejon Kamene Gore i povezale se sa partizanskim jedinicama u zapadnom delu Sandžaka. Time su izvršile uspešan marš – manevar uz manje borbe i gubitke izbegle jake udare dobro pripremljene neprijateljske ofanzive.
Prelazak preko Lima i manevar preko Zlatara povoljno je ocenio i VŠ.
U okolini Kamene Gore naše jedinice su se zadržale desetak dana. Tu je po naređenju Milovovan Đilasa, delegata VŠ, koji se nalazio s ovom grupom srbijanskih partizanskih bataljona, doneta odluka da se jedinice očist od kolebljivaca i bolešljivih drugova.
Na osnovu ove odluke 250 boraca je otpušteno iz jedinica, a naročito onih drugova i drugarica koji su se u N. Varoši nalazili u partizanskoj četi «Maksim Gorki». Ovi borci su se, u manjim grupama ili pjedinačno sami i bez oružija, probihali prema Foči i Čajniču, preko nesigurne teritorije, kojom su krstarle četničke i druge razbojničke i pljačkaške bande. Na tom putu neki od njih su uhvaćeni, opljačkani i na svirep način ubijeni.
Sa odlukom M. Đilasa nije se saglasio VŠ. Drug Tito, čim je saznaokakva je krupna greška učinjena borcima u Kamenoj Gori, uputio pismo Đilasu i oštro kritikovao ovakav njegov postupak.
Drug Tito je naredio da se sve ovo ljudstvo prikupi, a pojedincima da se dodele zadaci koje mogu da izvrševaju.
Za vreme boravka u Kamenoj gori ukinut je Srpsko – sandžački štab, a naše jedinice su se organizaciono i politički učvrstile i malo odmorile, pripremivši se za ulazak u II proletersku. Zatim su izvršile marš i, uz borbe sa Italijanima i četnicima kod Krnjače, Bučja i blizu Boljanica prebacile u Čajniče.

Komentari


Dodaj komentar

Dodaj komentar





Zapamti me