mi

20 Dec, 2007

Napad Njemacke na SSSR i ustanak naroda Jugoslavije

— Autor paula @ 10:08
U zoru 22. juna 1941. godine Njemacka je bez objave rata napala na Sovjetski Savez! Istog dana cim je doznao za ovaj napad, Politbiro CK KPJ uputio je proglas radnickoj klasi i narodima Jugoslavije, pozivajuci ih da svim sredstvima pomognu pravednu borbu Sovjetskog Saveza, jer je to ujedno i njihova borba. Proglase slicnog sadrzaja izdala su odmah i nacionalna i pokrajinska rukovodstva KPJ.
Komunisticka partija Jugoslavije shvatila je napad Njemacke na SSSR kao dogadjaj koji ce bitno uticati na promjene u odnosu snaga u svjetskom ratnom sukobu i na drustveno-politicki karakter rata. Jugoslovenski komunisti su u SSSR-u vidjeli sigurnu garanciju pobjede nad fasistickim osvajacima. Za narode Jugoslavije, koji su pod uticajem KPJ gledali na SSSR s najvecim povjerenjem, prva zemlja socijalizma je bila garancija da ce u toku rata protiv fasizma imperijalisticki faktori manje dolaziti do izrazaja i da ce biti postovano pravo svakog naroda koji je ustao u borbu protiv fasizma da odlucuje o svojoj sudbini. Za jugoslovenski radnicki pokret i njegovu avangardu borba protiv fasistickih sovajaca sada se postavljala i kao obaveza prema prvoj zemlji socijalizma. Vaspitavani u internacionalistickom duhu, na ljubavi prema tekovinama oktobarske revolucije, jugoslovenski komunisti i svi pripadnici revolucionarnog radnickog i antifasistickog pokreta u zemlji shvatili su napada na SSSR kao signal za pocetak odlucne bitke svih revolucionarnih i antifasistickih snaga covjecanstva protiv najreakcionarnijih i najmracnijih fasistickih i nacistickih sila. Zbog toga je prirodno sto je ulazak u rat SSSR-a u vrijeme kada su u Jugoslaviji privodjene kraju pripreme za ustanak snazno uticao na borbeno raspolozenje i revolucionarni polet narodnih masa Jugoslavije, na sazrijevanje uslova za njihovo pokretanje u oruzanu borbu protiv okupatora i domacih izdajnika. Od posebnog znacaja za izbor trenutka pokretanja ustanka bila je i cinjenica sto je Njemacka glavninu svojih oruzanih snaga, ukljucujuci tu i snage koje su poslije aprilskog rata ostale u Jugoslaviji, upotrijebila za napad na SSSR. To je stvorilo povoljnije uslove za razvijanje borbe u zemljama porobljene Evrope, pa i u Jugoslaviji.
Izvodeci uzurbano posljednje mjere za pokretanje oruzane borbe, Politbiro CK KPJ je 27. juna 1941. obrazovao Glavni stab narodnooslobodilackih partizanskih odreda Jugoslavije. Za komandanta je odredjen generalni sekretar Partije i dotadasnji predsjednik Vojnog komiteta – Tito. Cetvrtog jula odrzana je sjednica Politbiroa CK KPJ na kojoj je donijeta odluka o pocetku oruzane borbe protiv okupatora i da se u tom smislu izda proglas narodima Jugoslavije. Usvojeno je da osnovna forma oruzane borbe, s obzirom na okupaciju zemlje i na odnos snaga, bude partizanski rat. Donesena je odluka da ranije obrazovane udarne grupe izadju iz gradova na teren, da obrazuju partizanske odrede i da odmah preduzmu oruzane akcije. Odluceno je da Glavni stab odmah pocne da izdaje svoj „Bilten“. Politbiro je odredio delegate CK i Glavnog staba za pojedine pokrajine, dajuci im zadatak da nacionalnim i pokrajinskim partijskim rukovodstvima prenesu odluke o pokretanju ustanka i osiguraju sprovodjenje tih odluka. U isto vrijeme je u okupiranim gradovima trebalo i dalje razvijati otpor naroda, izvoditi sabotaze i diverzije, mobilisati nove borce za partizanske odrede, organizovati njihovo snabdijevanje itd.
Proglas CK KPJ sa pozivom narodima Jugoslavije na oruzanu borbu objavljen je 12. jula 1941. godine. Centralni komitet je pozvao narode Jugoslavije da svoju zemlju pretvore u opsjednutu tvrdjavu za fasisticke osvajace, a komuniste da bez oklijevanja organizuju partizanske odrede i da stanu na celo narodnooslobodilacke borbe.
U julu su pocele oruzane borbe u Srbiji, Crnoj Gori, Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj i Sloveniji. S obzirom, prije svega, na razlicite objektivne uslove u pojedinim regionima, oruzana borba u ljeto i jesen 1941. razvijala se u specificnim oblicima i sa razlicitim intenzitetom.
Vec prve akcije partizanskih odreda u Crnoj Gori dovele su sredinom jula do narodnog ustanka. Za nekoliko dana bili su unisteni talijanski garnizoni u Vir-Pazaru, Andrijevici, Grahovu, Kolasinu, Zabljaku, Bijelom Polju, Beranama (Ivangrad), Danilovgradu, Savniku itd. Osim Cetinja, Podgorice (Titograd) i Niksica, te nekih mjesta u Primorju, cijela teritorija Crne Gore bila je oslobodjena. Krajem jula i u toku avgusta akcije partizanskih odreda prerasle su u sutanak u najvecem dijelu Bosne i Hercegovine. Ustanicke snage oslobodile su prostrane teritorije, razbile znatne ustaske i domobranske jedinice i oslobodile vise mjesta medju kojima: Drvar, Bosansko Grahovo, Glamoc, Mrkonjic-Grad, Bosansku Kostajnicu, Dobrljin, Han-Pijesak, Vlasenicu, Sokolac, Srebrenicu, Gracanicu. U to vrijeme izbio je ustanak u Lici, na Kordunu i u Baniji i znatan dio tih oblasti bio je oslobodjen. Partizanske borbe u Srbiji pocele su u prvoj polovini jula, a vec u avgustu i septembru su u zapadnoj Srbiji i Sumadiji dobile karakter narodnog ustanka. Partizanske snage oslobodile se mjesta: Krupanj, Loznicu, Koviljacu, Ivanjicu, Arilje, Uzice, Uzicku Pozegu, Gornji Milanovac, Cacak i druge. Preostale njemacke trupe bile su blokirane u Valjevu, Kraljevu i Kragujevcu, a borbe su vodjene na rpilazima Beogradu. Do prvih oruzanih akcija partizanskih odreda u julu doslo je i u Sloveniji, najprije u Gorenjskoj i Stajerskoj, a zatim i u drui´gim oblastima. Ubrzo su prve partizankse akcije pocele i u Dalmaciji, Gorskom kotaru i Primorju, Slavoniji i drugim oblastima Hrvatske. Do stvaranja prvih partizanskih odreda u toku rata doslo je u istocnoj i juznoj Srbiji, a njihove oruzane akcije primile su siroke razmjere u jesen 1941. godine. U julu su stvoreni prvi partizanski odredi u Vojvodini, narocito u Banatu, u kojem su pod veoma nepovoljnim terenskim uslovima vodjene sire oruzane akcije.
U toku tih borbi nanijeti su krupni udarci okupatorskim i kvislinskim snagama. Zaplijenjene su znatne kolicine oruzja i drugog ratnog materijala, sto je omogucilo jacanje partizanskih odreda i obrazovanje krupnijih vojnih formacija. Odredi, koji su prilikom formiranja imali, obicno, po nekoliko desetina naoruzanih boraca, sa sirenjem ustanka izrasli su u formacije koje su brojale po vise stotina, a u mnogim slucajevima i po vise hiljada boraca naoruzanih zaplijenjenim oruzjem.
Stvaranjem prvih oslobodjenih teritorija u znatnom dijelu zemlje, okupacioni sistem bio je ozbiljno ugrozen. Mnoge komunikacije bile su presjecene, a sve druge nalazile su se pod udarcima partizanskih odreda. Time je saobracaj bio poremecen, sto je uveliko otezavalo kako transport okupatorskih trupa i ratnog materijala kroz Jugoslaviju tako i eksploataciju njenih bogatstava. Bio je unisten veliki broj preduzeca rudnika ili je, zbog partizanskih napada i sabotaza, njihova proizvodnja znatno opala.
Uporedo sa oruzanim akcijama partizanskih odreda, partijske organizacije u okupiranim gradovima i industrijskim centrima organizovale su i izvodile mnoge sabotaze, diverzije i druge akcije. Narocito siroku borbenu aktivnost razvile su organizacije u Beogradu, Ljubljani, Zagrebu, Splitu, Mostaru, Kragujevcu, Sarajevu. Ta aktivnost je podizaval borbeno raspolozenje naroda i sve je vise bilo onih koji su se odazivali pozivima Partije i odlazili u partizane ili se ukljucivali u borbene grupe za izvodjenje akcija u okupiranim mjestima. Tako se u toku ljetnih mjeseci razbuktala partizanska borba sirom Jugoslavije, a u njenom najvecem dijelu vec je u to vrijeme primila razmjere opsteg narodnog ustanka. Bio je to prvi ustanak u okupiranoj Evropi.
Koristeci se postignutim iznenadjenjem, iskusnije i tehnicki bolje opremljene njemacke trupe razbile su u prvom naletu granicnu odbranu Sovjetskog Saveza, duboko prodrle na njegovu teritoriju i nanijele teske udarce Crvenoj armiji. U toku ljeta njemacke trupe su, brzo napredujuci pravcem glavnog udara, postigle takve rezultate da su vec pocetkom oktobra otpocele sa pripremama za ofanzivu, ciji je neposredni cilj bio osvajanje Moskve. Sovjetski narod je ulagao krajnje napore i podnosio teske zrtve da bi zaustavio napredovanje njemackih oruzanih snaga. Uprkos prvim porazima i velikim gubicima, otpor Crvene armije je sve vise rastao.
Bas zbog takvog razvoja dogadjaja na glavnom, istocnom ratistu, okupatori su bili iznenadjeni razmjerima partizanske borbe i narastanjem ustanka u Jugoslaviji, cija se vojska svega nekoliko mjeseci ranije raspala pod prvim udarcima. Dr. Turner, visi njemacki savjetnik pri okupacionoj upravi u Srbiji, pisao je u svom izvjestaju Ribentropu o neuspjesima u borbi protiv ustanika u Srbiji, izmedju ostalog: „Ne pomaze ni pojacana propaganda koja govori o tome da boljsevicima ide na frontu lose. Dobijam utisak da ni vijesti o kapitulaciji SSSR-a ne bi dovele do kapitulacije ovih bandita“.
Oruzane snage, kojima je raspolagao okupator u Jugoslaviji uoci ustanka (18 talijanskih, njemackih, bugarskih i madjarskih divizija i 5 divizija domobranstva NDH, sa okupatorskom i kvislinskom zandarmerijom, policijom i granicnim jedinicama) nisu bile sposobne da sprijece njegov razvitak. Okupacioni sistem bio je ozbiljno ugrozen, i Jugoslavija se, umjesto baze za vodjenje osvajackog rata, pretvarala u novo ratiste, neocekivano za sile Osovine. Uspjesi ustanka ugrozavali su prestiz okupacionih sila i dovodili u sumnju stabilnost novog evropskog poretka u periodu kada je nacisticka Njemacka bila na vrhuncu vojne moci.
Zbog svega toga okupatori su bili primorani da u Jugoslaviju dovlace nove snage iz drugih okupiranih zemalja i sa drugih frontova. Talijanska vrhovna komanda je u ofanzivi protiv ustanka u Crnoj Gori krajem jula 1941. angazovala krupne snage iz svoje armije u Albaniji. Ubrzo su i Njemci ojacali svoje snage u Srbiji i Sloveniji. U drugoj polovini avgusta kvisling Pavelic je bio primoran da se saglasi s tim da talijanske trupe okupiraju znatan dio zapadne i srednje Bosne, Like, Korduna i Banije, u kojima je doslo do ustanka. Najzad je Hitler, zabrinut stanjem u okupacionoj zoni Jugoslavije, a narocito u Srbiji i Hrvatskoj, 16. septembra 1941. godine izdao naredbu komandantu Jugoistoka da ugusi ustanak. U tome cilju u toku jeseni prebacene su u Jugoslaviju iz Grcke, Francuske i sa istocnog fronta tri njemacke divizije. Krajem godine, na trazenje Njemacke, u Srbiju ce biti prebacen jedan bugarski korpus. Sa tako ojacanim snagama okupatori su u ljeto i jesen 1941. izveli niz ofanzivnih operacija protiv pojedinih ustanickih zarista. Poslije ofanzive grupe od 6 talijanskih divizija krajem jula protiv ustanka u Crnoj Gori, dijelovi talijanske 2. armije izveli su od kraja avgusta do pocetka oktobra ofanzivne operacije u Hercegovini, zapadnoj i srednjoj Bosni, u Lici, na Kordunu i u Baniji. U septembru je pocela velika njemacka ofanziva u zapadnoj Srbiji i Sumadiji, koja je, s prekidima, trajala sve do pocetka decembra. U toj ofanzivi je, pored kvislinskih snaga, ucestvovalo pet njemackih divizija. Vise operacija protiv partizanskih odreda izvrsile su okupacione i kvislinske snage u Banatu, Slavoniji, Sremu, Sloveniji, Gorksom kotaru, Dalmaciji.
Brojno i tehnicki neuporedivo nadmocnije, okupatorske i kvislinske snage obicno su uspijevale da potpuno ili djelimicno potisnu partizanske odrede i da zaposjednu pojedina naselja, koja su bila oslobodjena. One su pri tom, po nalogu svojih komandi, nad narodom provodilenajbrutalnije represalije. Palile su citava naselja, masovno unistavale stanovnistvo, ne stedeci ni djecu, zene i starce; desetine hiljada ljudi bilo je deportovano u koncentracione logore, koji su poceli nicati u zemlji (Jasenovac, Stara Gradiska, Banjica, Sajmiste, Nis, Kostolac, Rab, Molat, Begunje) ili poznate logore smrti u raznim evropskim zemljama (Ausvic, Buhenvald, Dahau, Osvejncim, Mauthauzen, Korca i drugi); hiljade ljudi i zena odveo je njemacki okupator na prisilni rad u Njemacku. Najmasovnije zlocine pocinile su njemacke trupe u vrijeme ofanzive u Srbiji. Samo u Macvi ubile su 6.000, u Kraljevu 2.000, a u Kragujevcu 7.000 ljudi, zena i djece.
Medju mnogobrojnim mjerama koje je okupator tada preduzimao znacajno mjesto zauzimali su njegovi napori da ojaca kvislinge i da u zemlji nadje nove saveznike u borbi protiv ustanka. Ustase su nastojale da jos vise raspire bratoubilacku borbu izmedju srpskog, hrvatskog i muslimanskog stanovnistva, da pomocu Njemaca ucvrste domobranstvo, da stvore nove ustaske formacije, radi cega su pocele stvarati mjesnu ustasku miliciju naoruzavajuci hrvatska i muslimanska sela za odbranu od partizana. Vodstvo Hrvatske seljacke stranke, zabrinuto sve vecim porastom borbenog raspolozenja hrvatskih masa i sve vidljivijim znacima previranja u samoj stranci, jos je odlucnije odbijalo svaku saradnju sa KPJ. U talijanskoj okupacionoj zoni Slovenije klerikalne i druge reakcionarne snage slovenacke burzoazije pojacale su akciju protiv ustanka i ostvarile cvrstu saradnju sa okupatorom. Njemacka okupaciona uprava u Srbiji obrazovala je 29. avgusta 1941., mjesto komesarske vlade, takozvanu vladu srpskog spasa sa generalom bivse jugoslovenske vojske Milanom Nedicem na celu. Oko ove vlade okupile su se najreakcionarnije snage srpske burzoazije pod krilaticom borbe protiv komunisticke opasnosti koja srpskom narodu prijeti od ustanka. Nediceva vlada je vec sredinom septembra formirala i uputila u borbu protiv partizanskih snaga vise oruzanih odreda, ciji su komandni sastav najvecim dijelom cinili oficiri bivse jugoslovenske vojske. Saradnju sa njemackim okupatorom u borbi protiv ustanka prihvatio je i vodja „Zbora“ Dimitrije Ljotic, te cetnicki vojvoda Kosta Milovanovic Pecanac. Okupator je pojacao mobilizaciju pripadnika nacionalnih manjina u svoje formacije. U jesen 1941. godine stupili su u akciju protiv ustanka, najprije u Srbiji, a zatim i u drugim pokrajinama, cetnicki odredi pukovnika Draze Mihajlovica.
Koristeci se svojim brojnim i tehnickim preimucstvom, svojim jos netaknutim rezervama i saveznicima u redovima domace burzoazije, okupatori su uspjeli da zakoce buran razvoj ustanka u pojedinim pokrajinama i oblastima. Osvajanjem oslobodjenih teritorija, masovnim i najbrutalnijim represalijama nad narodom i akcijom snaga domace burzoazije na smirivanju ustanka, oni su uspjevali da izazovu pojave kolebanja u narodu i ustanickim masama; te pojave su u nekim oblastima uzimale sire razmjere, a ponegdje imale i trajnije negativne posljedice po razvitak ustanka. Ipak, te uspjehe su okupatori i njegovi domaci saradnici platili visokom cijenom. Oni su bili primorani da vode pravi rat u jednom dijelu okupirane Evrope. To je za sile Osovine bilo prvo ratiste koje same nisu planirale i koje im je vec 1941. godine nepredvidjeno vezalo desetinu novih divizija namijenjenih za druge frontove i druge okupirane zemlje. Tako se za njih Jugoslavija od izvora ljudskih i materijalnih rezervi za vodjenje osvajackog rata pretvorila u ratno popriste koje je neprekidno zahtijevalo angazovanje novih snaga i sredstava.
Ustanak je vec tada ispoljio ne samo vitalnost i neunistivost, nego i tendencije stalnog porasta i jacanja uprkos povremenim osekama. Poslije dvomjesecnog relativno mirnog perioda, vec u oktobru 1941. godine doslo je do krupnih partizanskih akcija u Crnoj Gori, koje su do kraja godine ponovo izrasle u narodni ustanak. Veliki dio teritorije Crne Gore opet je bio oslobodjen. To se ponovilo u Hercegovini, zapadnoj Bosni, Lici, Kordunu i u nekim drugim ustanickim podrucjima u kojima su u periodu avgust – septembar okupator i domace burzoaske snage vodile svoje ofanzivne operacije. Iako se dio partizanskih odreda iz zapadne Srbije i Sumadije zajedno sa Vrhovnim stabom povukao u Sandzak, a oslobodjena teritorija u tim oblastima bila ponovo okupirana, Njemcima i njihovim pomagacima predstojala je jos dugotrajna borba sa preostalim partizanskim snagama u Srbiji. Ojacane njemacke i talijanske oruzane snage uspjele su da nanesu ozbiljne udarce partizanskim odredima u Sloveniji. Neki od njih bili su i razbijeni, ali partizanska borba u Sloveniji nije prestala. Krajem 1941. doslo je u nekim mjestima do ustanickog poleta koji je nagovjestavao novi uspon oruzane borbe slovenackog naroda. Dok se okupator naprezao da svojim glavnim snagama razbije dotadasnja ustanicka zarista, u drugim oblastima zemlje razgarala su se nova. Krajem 1941. godine partizanske borbe u juznoj Srbiji, Sandzaku, Sremu, Dalmaciji, Gorskom kotaru, Hrvatskom primorju, Slavoniji primale su sve masovniji karakter. Tada je u partizanskim odredima Jugoslavije bilo oko 80.000 naoruzanih boraca.
U to vrijeme razvoj na pojedinim ratistima u svijetu, zajedno sa promjenama do kojih je doslo u grupisanju snaga u svjetskim razmjerama, oznacio je prve vidnije nagovjestaje neuspjeha osvajackih planova nacisticko-fasistickih sila. Njemacka ofanziva na Moskvu, koja je pocela sredinom oktobra 1941., nije donijela ocekivane rezultate. Njemacke trupe su u pocetku postigle krupne uspjehe i prodrle do prilaza glavnom gradu SSSR-a, ali su svi njihovi napori da zauzmu Moskvu bili slomljeni. Pocetkom decembra, poslije pristizanja snaga iz rezerve, Crvena armija je pred Moskvom presla u protivofanzivu. Do kraja decembra njemacke trupe pretrpjele su teske gubitke, a trupe Crvene armije povratile su znatne dijelove sovjetske teritorije. Bitka za Moskvu bila je prvi veliki poraz njemackih oruzanih snaga u drugom svjetskom ratu. To je ujedno bio i odlucujuci poraz Hitlerove strategije „munjevitog rata“. Bitka za Moskvu pokopala je njemacke planove o kratkotrajnom ratu na istoku i u isto vrijeme pokazala da ce rat biti dugotrajan, te da ce u njemu pobijediti ona strana, koja bude imala veci materijalni i moralni potencijal. Pobjeda Crvene armije pod Moskvom snazno je odjeknula u Jugoslaviji i uticala na podizanje moralne snage i spremnosti naroda i vojske da istraju u oruzanoj borbi uprkos svim teskocama i velikim zrtvama.
S angazovanjem glavnine njemackih oruzanih snaga na istocnom frontu prosla je opasnost od njemacke invazije na Veliku Britaniju i u isto vrijeme bile su rasterecene njene snage u Sredozemlju. Do kraja 1941. godine britanske trupe povratile su izgubljene pozicije u sjevernoj Africi i uz saradnju sa Sovjetskim Savezom stabilizovale svoje pozicije na Bliskom istoku. Krajem 1941., poslije iznenadnog japanskog napada na americku pomorsku bazu Perl Harbur, 7. decembra 1941., SAD su objavile rat Japanu.
Hitlerova osvajanja u Evropi i, narocito, napad na SSSR zabrinuli su sve narode svijeta. Jacalo je raspolozenje i spremnost svih progresivnih snaga za zajednicku borbu protiv osvajaca. Snazan podsticaj u tom pogledu pruzio je otpor sovjetskog naroda. Rezultat toga bila je i Atlantska povelja, koju su potpisali Ruzvelt i Cercil 14. avgusta 1941. godine. Tom poveljom SAD i Velika Britanija izjasnile su se za nacela nezavisnosti naroda i njihove slobode da sami odlucuju o drustvenom poretku u svojoj zemlji, protiv osvajanja tudjih teritorija, za mir i bezbjednost. Ratni savez koji su sklopili sa SSSR-om, Velika Britanija i SAD 1941. godine otvarao je perspektivu pobjede porobljenim i ugrozenim naoridma i bio osnova okupljanja svih naprednih i antifasistickih snaga svijeta u borbi protiv fasizma.
_________________

Komentari


Dodaj komentar

Dodaj komentar





Zapamti me